سفره ایرانی‌ها در ده سال اخیر چه تغییری کرده است؟ بخش اول

در یکی از مطالب گذشته، نمودارهای گزارش نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ که توسط بانک مرکزی منتشر شد را بررسی کردیم. در ادامه آن گزارش، یکی از سایت‌های اقتصادی مطلبی در مورد تحلیل سفره خانوار ایرانی منتشر کرده است. در این مطلب یک نمودار در مورد میزان تغییر مصرف هر یک از اقلام خوراکی طی ۱۰ سال اخیر ارائه شده است.

18 Food Habit 1

منبع: اقتصادنیوز

می‌توان با در نظر گرفتن عناصر زیر، نمودار غنی‌تر و جذاب‌تری رسم کرد:

  • میزان مصرف طی ده سال گذشته چه تغییری کرده است؟
  • هزینه هر یک از اقلام در سبد مصرف خانوار در ده سال گذشته چه تغییری کرده است؟

در نمودار بالا، تنها تفاضل مصرف هر یک از اقلام در سال ۱۳۹۳ و ۱۳۸۴ به صورت نمودار ستونی نمایش داده شده است. می‌توان از نمودار Stacked Area برای نمایش روند کاهش مصرف هر یک از اقلام استفاده کرد. همچنین برای بررسی روند هزینه‌ای هر یک از اقلام نیز می‌توان از همان نمودار استفاده کرد. به این مطلب در پست قبل اشاره شده است (+).

در این مطلب، نموداری اصلاح شده با کمک اکسل ارائه می‌شود که از نظر بصری و تحلیلی، جذاب‌تر و کارآمدتر از نمودار اقتصادنیوز است. در مقام مقایسه، کدام یک را بیشتر می‌پسندید؟

18 Food Habit 2

نمودار فوق تنها از لحاظ وزنی، تغییر شیوه مصرف در سفره‌های ایرانی را بررسی کرده است. اگر بخواهیم هم از لحاظ وزنی و هم از لحاظ هزینه‌ای، این سفره را طی ده سال گذشته مقایسه کنیم، چه نموداری را پیشنهاد می‌دهید؟

پی‌نوشت: دیتا پارتنرز را در شبکه‌های اجتماعی و موبایلی می توانید دنبال کنید: اینستاگرام و توییتر. همچنین اگر از خوراک‌خوان‌هایی نظیر اینو ریدر یا فیدلی استفاده می کنید، با افزودن آدرس وبسایت، ما را به طور منظم دنبال کنید. منتظر نظرات شما  هستیم 🙂

نمودار سری زمانی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران

بانک مرکزی، نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ را منتشر کرد. این گزارش اطلاعات جامعی از ترکیب مواد مصرفی خانوار شهری طی ده سال گذشته ارائه می‌دهد. هرچند دو نمودار در این گزارش به کار رفته که امکان بهبود آن است (+).

یکی از سوالات مهمی که اقتصاددانان و جامعه‌شناسان به تحلیل آن علاقه‌مند هستند، روند تغییرات مصرف خانوار به تفکیک محصولات است. به طور مثال، آموزش چند درصد از بودجه خانوار را در سال ۱۳۸۳ تشکیل می‌داده و امروز به چه مقداری رسیده است؟

16 Family Consumption HES 1

در گزارش منتشر شده توسط بانک مرکزی از نمودار دایره‌ای برای نمایش ترکیب مصرف خانوار استفاده شده است. قبلا توضیح دادیم که چارتیست‌های حرفه‌ای علاقه‌ای به استفاده از نمودار دایره‌ای ندارند. چرا که نمودار دایره‌ای، نموداری خوانا و دقیق نیست.  ضمن اینکه مقایسه ترکیب مصرف سالهای مختلف با نمودار دایره‌ای بسیار سخت است. تصور کنید که دو نمودار دایره‌ای برای مقایسه جزئیات در کنار هم قرار گیرند. همانطور که سایت اقتصاد نیوز این کار را کرده است (+).

به جای نمودار دایره‌ای، پیشنهاد می‌شود که از نمودار مساحت  (Area Chart) استفاده شود. استفاده از نمودار مساحت چند مزیت دارد. اول اینکه امکان مقایسه روند کل ده سال اخیر در آن به سادگی فراهم است. دوم اینکه کمبودهای نمودار دایره‌ای در آن وجود ندارد. و در نهایت با قرار دادن برچسب‌های مناسب، امکان مقایسه عددی ترکیب سبد خانوار در سالهای ۸۳ و ۹۳ وجود دارد. ترکیب رنگهای نمودار نیز به گونه‌ای است که در چاپ سیاه و سفید نمودار، مشکل چندانی برای آن به وجود نمی‌آید.

16 Family Consumption HES 2

در گزارش بانک مرکزی از نمودارهای ستونی برای مقایسه مصرف خانوار در هر بخش استفاده شده است.

16 Family Consumption HES 3

نمودار بالا، از چند جهت قابل اصلاح است:

  • روند کل مصرف خانوار، به سختی تشخیص داده می‌شود
  • نسبت هر یک از محصولات به کل مصرف، به سختی تشخیص داده می‌شود.
  • محل قرار گرفتن برچسب داده‌ها، مناسب نیست.
  • اعداد و ارقام کلیدی، در نمودار مشخص نشده است و خواننده بایستی خود، بر روی نمودار تحلیل ارائه کند.

به جای نمودار بالا، می‌شد از نمودار مساحت استفاده کرد. در نمودار مساحت پیشنهادی زیر، به نوع نمایش اعداد، محل قرار گرفتن اعداد و نام سری زمانی توجه کنید.

16 Family Consumption HES 4

نمودار فوق چند ویژگی دارد:

  • هیچ عنصری به نمودار منتشره در گزارش بانک مرکزی کم یا زیاد نشد. ضمن اینکه همانند آن گزارش، این نمودار نیز مناسب پرینت کاغذی A4 به صورت افقی (Landscape) است.
  • اعداد از حالت خام خارج شده و بر حسب میلیون نوشته شدند تا تعداد ارقام در نمودار کاهش یابد. مثلا ۱۰۹۹۰۱۷۳۱ ریال به ۱۰۹٫۹ میلیون ریال تبدیل شد.
  • خوانش عناصر کم اهمیت‌تر مانند دخانیات، ارتباطات، رستوران و هتل کمی سخت است و بهتر است که از نمودار حذف و در قالب عبارت «سایر» تجمیع شوند. چرا که محققین برای بررسی بیشتر می‌توانند به جدول مراجعه کنند. در این صورت نمودار به شکل زیر تبدیل خواهد شد.
  • می‌توان نماگر رشد را به نمودار بالا اضافه کرد به این معنی که مصرف خانوار در طی ده سال گذشته به طور متوسط هر سال چقدر رشد داشته است.

سعی شده است که در نمودار پیشنهادی زیر، نکات فوق رعایت شود:

16 Family Consumption HES 5

اگر پیشنهاد دیگری برای ارایه‌ی داده‌های بودجه خانوار دارید با ما در میان بگذارید.

3- نموداری مناسب برای داده‌های تورم کالاهای مصرفی و صنعتی – بخش دوم

یکی از دوستانم بعد از خواندن پست مربوط به داده‌های تورم روستایی، به من پیشنهاد داد که نموداری رسم کنم تا اطلاعات بیشتری را نمایش بدهد. مثلا در نمودار قبلی، داده‌های واقعی مربوط به شاخص قیمت‌ها در ماههای خرداد و تیر را نشان بدهد و با هم مقایسه کند.

به نظر من، در رسم یک نمودار تنها «جنس» اطلاعاتی که قرار است نمایش داده شود، مهم نیست. مهم‌ترین سوال این است که چه «پیام»ی بایستی منتقل شود. زمانی که پیام اصلی مربوط به «مقادیر شاخص قیمت‌ها» با زمانی که «میزان رشد شاخص» است، نمودارهای مناسب متفاوت است. با این همه سعی کردم که در نمودار زیر هر دو پیام را نمایش دهم.

نمودار نقطه ای شاخص قیمت کالاهای روستایی (برای نمایش در اندازه بزرگ، بر روی عکس کلیک کنید)
نمودار نقطه ای شاخص قیمت کالاهای روستایی (برای نمایش در اندازه بزرگ، بر روی عکس کلیک کنید)

البته این نمودار به دلیل تعدد سطرها، کمی شلوغ شد. پیام مربوط به تورم هر دسته از کالاها به دلیل اینکه در کنار مقادیر واقعی شاخص قیمت‌ها نمایش داده شده، کمی کم‌فروغ‌تر شد. علتش هم این هست که میزان داده‌ای که مخاطب من نیاز داشت، بیشتر از نمودار قبلی هست. احتمالا نمودارهای زیباتری هم می‌توان رسم کرد.

قسمت اول این مطلب را از اینجا بخوانید.

1- نموداری مناسب برای داده‌های تورم کالاهای مصرفی و صنعتی

معمولا در تدوین گزارش های اقتصادی، ترجیح می‌دهیم که از نمودار به جای جدول استفاده کنیم. چرا که خواندن جدول نیاز به صرف انرژی بیشتری دارد و در عمل هم کمتر کسی حوصله دقت در جزئیات یک جدول را دارد؛ آن هم در یک گزارش اقتصادی در روزنامه یا سایت خبری.

جدول مجموعه‌ای از سطرها و ستون‌هایی است که تعدادی داده ی خام در آن نوشته شده است. در عمل هم خیلی از نمودارها تفاوت خاصی با جدول ندارند و صرفا همان داده‌های خام را نمایش می‌دهند. نمودار زیر، نمونه‌ای از نمودارهای جدولی هستند.

تورم کالا و خدمات مصرفی خانوارهای روستایی

(منبع +؛ نمونه دیگر +)

این نمودار چند اشکال دارد:

  • داده‌ها نظم و ترتیب معناداری ندارند. ظاهرا فقط از یک نظم سنتی موجود در گزارشهای رسمی تبعیت می‌کند.
  • از نمودار برای انقال واضح و حداکثری پیام استفاده نشده است. یکی از اساسی ترین تفاوت های نمودار و جدول، در قدرت انتقال پیام است. با انتخاب نمودار مناسب و سفارشی سازی آن، می توان یک یا چند پیام را به واضح ترین شکل ممکن به مخاطب رساند.
  • قرار دادن شاخص کل در کنار سایر شاخص‌ها، مناسب نیست. شاخص کل بایستی از سایر میله‌ها متمایز شود.
  • وجود محور عمودی درجه بندی‌شده و گریدلاین‌ها، اطلاعاتی را به بیننده اضافه نمی‌کند.
  • رنگ بندی نمودار، مناسب نیست. در واقع از رنگ‌آمیزی مناسب نمودار برای انتقال پیام استفاده‌ای نشده و عنصر رنگ بلااستفاده باقی ماند.
  • فونت و خطوط، شکستگی زیادی دارند. ضمن اینکه برخی عبارت به صورت مورب رسم شده که از جذابیت بصری کار کم می‌کند.

این نمودار را به شکل دیگری رسم کردم و سعی کردم که اشکالات بالا را رفع کنم:

نمودار میله ای تورمقسمت دوم این مطلب را از اینجا بخوانید.