سفره ایرانی‌ها در ده سال اخیر چه تغییری کرده است؟ بخش دوم

در مطلب قبل نمودار مناسبی برای نمایش روند کوچک شدن سفره خانوار ایرانی، طی ده سال گذشته معرفی کردیم. البته، بررسی سفره خانوار ایرانی از لحاظ وزنی تحلیل جامعی به تحلیل‌گران نمی‌دهد و می‌توان متغیرهای دیگری را نیز وارد تحلیل کرد.

در گزارش بانک مرکزی در مورد هزینه خانوار، اندازه سفره ایرانی از نظر وزنی و ریالی مورد بررسی قرار گرفته است. در این مطلب می‌خواهیم نمودار مناسبی طراحی کنیم که روند تغییرات دو متغیر را به صورت هم زمان نمایش دهد. نمایش هر کدام از این متغیرها به صورت مستقل کار ساده‌ای است. اما نمایش هر دوی آنها با نمودار مساحت انباشته (Stacked Area) یا ستونی، امکان‌پذیر نیست. یک پیشنهاد استفاده از نمودار پراکندگی مانند شکل زیر است.

19 food habit 2- 1

نمودار دیگر پیشنهادی ما، نمایش بردار دو بعدی تغییرات دو متغیر مذکور است که در شکل زیر می‌بینید. این نمودارها نشان می دهند که هم‌زمان که اقلام موجود در سفره ایرانی طی ده سال گذشته پرهزینه‌تر شده، ولی از نظر اندازه کوچک‌تر شده است. به این معنا که مردم نتوانسته یا نخواسته‌اند سبد مصرفشان را با افزایش هزینه تطبیق داده و مقدار مصرف شیر، نان، ماهی و … را ثابت نگه دارند. برای دقت بیشتر در این مسئله، می‌توان این نمودار را به تفکیک دهک‌های مختلف نیز رسم نمود تا مشخص شود که وضعیت دهک‌های ضعیف‌تر چطور است.

19 food habit 2- 2

همانطور که دیده می‌شود، شیب هزینه‌ای بسیار زیادتر از شیب وزن است. یعنی سرعت افزایش هزینه از سرعت کاهش اندازه وزنی بیشتر بوده است. به عبارتی، شیب هر خط رسم شده، معادل حساسیت و وابستگی تغییر وزن هر قلم کالا در سفره، نسبت به تغییر قیمت آن می‌باشد. مثلا طبق شکل، در یک افزایش قیمت تقریبا مساوی از لحاظ درصدی، مصرف گوشت و لبنیات، بیشتر از مصرف روغن نباتی و نان کاهش یافته است. نمونه‌ای از توصیه‌ی برآمده از این نکته می‌تواند این باشد که سیاست‌گذار با توجه به کم بودن سرانه‌ی مصرف شیر در کشور، نسبت به افزایش قیمت شیر که باعث کاهش بیشتر سرانه‌ی مصرف و آسیب‌های بهداشتی بیشتر خصوصا در زنان و سالمندان خواهد شد حساسیت نشان دهد و به دنبال راهکاری برای این حل معضل باشد.

جدای از مسئله تحلیل و ارائه داده‌ها، متاسفانه ساختار گزارش بانک مرکزی ناسازگار و معیوب است. مثلا داده‌های وزن پنیر مصرفی خانوار در این گزارش موجود است، ولی داده‌های قیمتی آن موجود نیست. وزن تخم مرغ مصرفی ذکر شده، ولی هزینه تخم انواع پرندگان در بخش داده‌های قیمتی موجود است و مشخص نمی‌کند که چه بخشی از مصرف تخم پرندگان مربوط به تخم مرغ است. یا اینکه هزینه میوه‌های مصرفی ذکر شده، ولی آمار وزنی مصرف آن‌ها در این گزارش وجود ندارد. این ناسازگاری در گزارش، قدرت تحلیل را بسیار کاهش می‌دهد که بایستی اصلاح شود.

پی‌نوشت: دیتا پارتنرز را در شبکه‌های اجتماعی و موبایلی می توانید دنبال کنید: اینستاگرام و توییتر. همچنین اگر از خوراک‌خوان‌هایی نظیر اینو ریدر یا فیدلی استفاده می کنید، با افزودن آدرس وبسایت، ما را به طور منظم دنبال کنید. منتظر نظرات شما  هستیم 🙂

سفره ایرانی‌ها در ده سال اخیر چه تغییری کرده است؟ بخش اول

در یکی از مطالب گذشته، نمودارهای گزارش نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ که توسط بانک مرکزی منتشر شد را بررسی کردیم. در ادامه آن گزارش، یکی از سایت‌های اقتصادی مطلبی در مورد تحلیل سفره خانوار ایرانی منتشر کرده است. در این مطلب یک نمودار در مورد میزان تغییر مصرف هر یک از اقلام خوراکی طی ۱۰ سال اخیر ارائه شده است.

18 Food Habit 1

منبع: اقتصادنیوز

می‌توان با در نظر گرفتن عناصر زیر، نمودار غنی‌تر و جذاب‌تری رسم کرد:

  • میزان مصرف طی ده سال گذشته چه تغییری کرده است؟
  • هزینه هر یک از اقلام در سبد مصرف خانوار در ده سال گذشته چه تغییری کرده است؟

در نمودار بالا، تنها تفاضل مصرف هر یک از اقلام در سال ۱۳۹۳ و ۱۳۸۴ به صورت نمودار ستونی نمایش داده شده است. می‌توان از نمودار Stacked Area برای نمایش روند کاهش مصرف هر یک از اقلام استفاده کرد. همچنین برای بررسی روند هزینه‌ای هر یک از اقلام نیز می‌توان از همان نمودار استفاده کرد. به این مطلب در پست قبل اشاره شده است (+).

در این مطلب، نموداری اصلاح شده با کمک اکسل ارائه می‌شود که از نظر بصری و تحلیلی، جذاب‌تر و کارآمدتر از نمودار اقتصادنیوز است. در مقام مقایسه، کدام یک را بیشتر می‌پسندید؟

18 Food Habit 2

نمودار فوق تنها از لحاظ وزنی، تغییر شیوه مصرف در سفره‌های ایرانی را بررسی کرده است. اگر بخواهیم هم از لحاظ وزنی و هم از لحاظ هزینه‌ای، این سفره را طی ده سال گذشته مقایسه کنیم، چه نموداری را پیشنهاد می‌دهید؟

پی‌نوشت: دیتا پارتنرز را در شبکه‌های اجتماعی و موبایلی می توانید دنبال کنید: اینستاگرام و توییتر. همچنین اگر از خوراک‌خوان‌هایی نظیر اینو ریدر یا فیدلی استفاده می کنید، با افزودن آدرس وبسایت، ما را به طور منظم دنبال کنید. منتظر نظرات شما  هستیم 🙂

نمودار سری زمانی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران

بانک مرکزی، نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ را منتشر کرد. این گزارش اطلاعات جامعی از ترکیب مواد مصرفی خانوار شهری طی ده سال گذشته ارائه می‌دهد. هرچند دو نمودار در این گزارش به کار رفته که امکان بهبود آن است (+).

یکی از سوالات مهمی که اقتصاددانان و جامعه‌شناسان به تحلیل آن علاقه‌مند هستند، روند تغییرات مصرف خانوار به تفکیک محصولات است. به طور مثال، آموزش چند درصد از بودجه خانوار را در سال ۱۳۸۳ تشکیل می‌داده و امروز به چه مقداری رسیده است؟

16 Family Consumption HES 1

در گزارش منتشر شده توسط بانک مرکزی از نمودار دایره‌ای برای نمایش ترکیب مصرف خانوار استفاده شده است. قبلا توضیح دادیم که چارتیست‌های حرفه‌ای علاقه‌ای به استفاده از نمودار دایره‌ای ندارند. چرا که نمودار دایره‌ای، نموداری خوانا و دقیق نیست.  ضمن اینکه مقایسه ترکیب مصرف سالهای مختلف با نمودار دایره‌ای بسیار سخت است. تصور کنید که دو نمودار دایره‌ای برای مقایسه جزئیات در کنار هم قرار گیرند. همانطور که سایت اقتصاد نیوز این کار را کرده است (+).

به جای نمودار دایره‌ای، پیشنهاد می‌شود که از نمودار مساحت  (Area Chart) استفاده شود. استفاده از نمودار مساحت چند مزیت دارد. اول اینکه امکان مقایسه روند کل ده سال اخیر در آن به سادگی فراهم است. دوم اینکه کمبودهای نمودار دایره‌ای در آن وجود ندارد. و در نهایت با قرار دادن برچسب‌های مناسب، امکان مقایسه عددی ترکیب سبد خانوار در سالهای ۸۳ و ۹۳ وجود دارد. ترکیب رنگهای نمودار نیز به گونه‌ای است که در چاپ سیاه و سفید نمودار، مشکل چندانی برای آن به وجود نمی‌آید.

16 Family Consumption HES 2

در گزارش بانک مرکزی از نمودارهای ستونی برای مقایسه مصرف خانوار در هر بخش استفاده شده است.

16 Family Consumption HES 3

نمودار بالا، از چند جهت قابل اصلاح است:

  • روند کل مصرف خانوار، به سختی تشخیص داده می‌شود
  • نسبت هر یک از محصولات به کل مصرف، به سختی تشخیص داده می‌شود.
  • محل قرار گرفتن برچسب داده‌ها، مناسب نیست.
  • اعداد و ارقام کلیدی، در نمودار مشخص نشده است و خواننده بایستی خود، بر روی نمودار تحلیل ارائه کند.

به جای نمودار بالا، می‌شد از نمودار مساحت استفاده کرد. در نمودار مساحت پیشنهادی زیر، به نوع نمایش اعداد، محل قرار گرفتن اعداد و نام سری زمانی توجه کنید.

16 Family Consumption HES 4

نمودار فوق چند ویژگی دارد:

  • هیچ عنصری به نمودار منتشره در گزارش بانک مرکزی کم یا زیاد نشد. ضمن اینکه همانند آن گزارش، این نمودار نیز مناسب پرینت کاغذی A4 به صورت افقی (Landscape) است.
  • اعداد از حالت خام خارج شده و بر حسب میلیون نوشته شدند تا تعداد ارقام در نمودار کاهش یابد. مثلا ۱۰۹۹۰۱۷۳۱ ریال به ۱۰۹٫۹ میلیون ریال تبدیل شد.
  • خوانش عناصر کم اهمیت‌تر مانند دخانیات، ارتباطات، رستوران و هتل کمی سخت است و بهتر است که از نمودار حذف و در قالب عبارت «سایر» تجمیع شوند. چرا که محققین برای بررسی بیشتر می‌توانند به جدول مراجعه کنند. در این صورت نمودار به شکل زیر تبدیل خواهد شد.
  • می‌توان نماگر رشد را به نمودار بالا اضافه کرد به این معنی که مصرف خانوار در طی ده سال گذشته به طور متوسط هر سال چقدر رشد داشته است.

سعی شده است که در نمودار پیشنهادی زیر، نکات فوق رعایت شود:

16 Family Consumption HES 5

اگر پیشنهاد دیگری برای ارایه‌ی داده‌های بودجه خانوار دارید با ما در میان بگذارید.

9- آیا دونالد ترامپ، کاندیدای نهایی حزب جمهوری‌خواه خواهد بود؟

انتخابات آمریکا از یک جهت، انتخاباتی بسیار خاص است. تعداد زیادی از ریاضی‌دانان، تحلیلگران و دانشمندان به صورت منظم به همراه کاندیداهای ریاست جمهوری هستند و در برنامه‌ریزی ستادهای آنها فعالند. موسسات و مشاوران از جهت دقت پیش‌بینی، در حال مسابقه و رقابتند. در یکی از پست‌های قبلی، تحلیلی در مورد میزان قطبی بودن تفکر ایدئولوژیک در بین مردم آمریکا، صحبت کردیم. (+).

شرکت تحقیقات بازار YouGov تحقیقی در مورد میزان محبوبیت هر یک از کاندیداهای ریاست جمهوری انجام داده و اطلاعات آن را به صورت مفصل منتشر کردند (+). این داده‌ها را از شیوه‌های مختلفی می‌توان بررسی کرد. یک چارتیست حرفه‌ای هم با بررسی این داده‌ها به این سوال پاسخ داد که آیا ممکن است کاندیدای نهایی جمهوری‌خواهان، دونالد ترامپ باشد؟ (منبع: +) یا اینکه آیا کلینتون کاندیدای نهایی دموکرات‌ها است؟

برای پاسخ به این سوال، تحلیلی ساده از داده‌های آماری دوره‌های قبل انتخاباتی انجام و نشان داد که یک نفر صرفا به دلیل محبوبیت بین هم‌حزبانش لزوما دارای شانس بالایی برای انتخاب به عنوان کاندیدای نهایی از همان حزب ندارد. اعضای یک حزب، لزوما به محبوب‌ترین فرد رای‌نمی‌دهند بلکه به کسی رای می‌دهند که بیشترین شانس پیروزی را دارد.

بیشترین شانس پیروزی چه زمانی به دست می‌آید؟ طبعا افراد وابسته و طرفدار حزب رقیب، به کاندیدای خود رای می‌دهند که آمار رای قطعی آنها را می‌توان از پیش حدس زد. افراد تعیین کننده برای ریاست جمهوری، مردم مستقل هستند که حدود ۴۷% از جمعیت آمریکا را تشکیل می‌دهند.

یک فرد عضو یک حزب، به کسی برای تعیین فرد نهایی نماینده آن حزب در انتخابات ریاست جمهوری رای می‌دهد که اولا دارای محبوبیت بالایی در بین طرفداران حزبش باشد و ثانیا دارای کمترین میزان تنفر در بین مستقل‌ها باشد.

نمودار محبوبیت کاندیداهای بالقوه زیاست جمهوری امریکا در سال 2008 در بین هم‌حزبانش بر حسب میزان تنفر در بین مستقلین
نمودار محبوبیت کاندیداهای بالقوه زیاست جمهوری امریکا در سال ۲۰۰۸ در بین هم‌حزبانش بر حسب میزان تنفر در بین مستقلین

در انتخابات سال ۲۰۱۲، ترامپ رای ۵۸% در بین جمهوری‌خواه‌ها داشت. ولی ۵۷% از مستقل‌ها هم از او متنفر بودند. در عوض میت رامنی که دومین رای در میان جمهوری‌خواهان را داشت، به دلیل میزان کمتر تنفر مردم از او، به عنوان کاندیدای نهایی جمهوری‌خواهان انتخاب شد.

نمودار محبوبیت کاندیداهای جمهوری‌خواه در بین هم‌حزبی‌ها و مستقلین در سال 2012
نمودار محبوبیت کاندیداهای جمهوری‌خواه در بین هم‌حزبی‌ها و مستقلین در سال ۲۰۱۲

محبوبیت کاندیداهای حزب جمهوری‌خواه در سال ۲۰۱۶

دونالد ترامپ و جب بوش، کاندیداهای پر سر و صدای حزب جمهوری خواه هستند که میزان محبوبیت بالایی در بین هم‌حزبی‌های خود دارند. ولی افراد مستقل به طرز چشمگیری از این دو متنفر هستند. طبعا انتخاب این دو نفر به عنوان کاندیدای نهایی حزب جمهوری‌خواه به ضرر آنها خواهد بود. به نظر شما جمهوری‌خواهان دست به یک انتخاب اشتباه می‌زنند؟

نمودار محبوبیت کاندیداهای جمهوری‌خواه در بین هم‌حزبی‌ها و مستقلین در سال 2016
نمودار محبوبیت کاندیداهای جمهوری‌خواه در بین هم‌حزبی‌ها و مستقلین در سال ۲۰۱۶

محبوبیت کاندیداهای حزب دموکرات در سال ۲۰۱۸

وضعیت کاندیدای بسیار محبوب حزب دموکرات هم چندان خوب نیست. مستقل‌ها بیشترین تنفر را از وی دارند و در صورت انتخاب وی، احتمال دارد که برنده انتخابات حزب جمهوری خواه باشد. فعلا ساندرز به مربع طلایی نزدیک شده است.

نمودار محبوبیت کاندیداهای دموکرات در بین هم‌حزبی‌ها و مستقلین در سال 2016
نمودار محبوبیت کاندیداهای دموکرات در بین هم‌حزبی‌ها و مستقلین در سال ۲۰۱۶

بر خلاف نمودار مربوط به حزب جمهوری خواه، فراوانی کاندیداهای حزب دموکرات در این مربع طلایی بسیار کم است و این یک نشانه خطر برای دموکرات‌ها است.

فراموش نکنیم که این نمودارها ممکن است در طول زمان تغییر وضعیت دهند. محبوبیت یک شاخص ایستا نیست. شاید اگر بخواهیم همین نمودارها را در ماه آینده رسم کنیم، با نتایج کاملا متفاوتی روبرو شویم.

پی‌نوشت: خبرنامه‌ی دیتاپارتنرز در نرم افزار پیام‌رسان تلگرام راه اندازی شد. با عضویت در این خبرنامه، از آخرین به‌روزرسانی‌های ما مطلع شوید.

8- نمودار میزان شکاف ایدئولوژیک مردم امریکا

انتخابات آمریکا، جنگ ریاضیدانها و تحلیلگرها است. ریاضی‌دانان در کنار تحلیل‌گران شبکه‌های اجتماعی، به عنوان مشاوران ستادهای انتخاباتی در آمریکا فعال هستند و به آنها مشاوره می‌دهند. از این جهت، انتخابات این کشور برای من جذاب است. در گزارشی که مرکز تحقیقاتی Pew منتشر کرده است، از دو نمودار ساده برای بررسی میزان قطبی بودن فضای جامعه در آمریکای سال ۲۰۱۴ استفاده شد. محور افقی، طیف فکری افراد از «کلا لیبرال» را «کلا محافظه‌کار» را نشان می‌دهد. بر روی این محور، دو هیستوگرام از توزیع طیف فکری طرفداران حزب دموکرات و جمهوریخواه رسم شده است.

Screenshots_2015-09-03-11-04-54

در شکل بالا، هیستوگرام آبی رنگ مربوط به دموکرات‌ها و هیستوگرام آجری رنگ مربوط به جمهوریخواه‌ها است. برای هر کدام از این دو، خط میانه رسم شده است، به طوری که خواننده با توجه به فاصله میانه این دو هیستوگرام کاملا درک می‌کند که مردم جمهوریخواه «چه قدر» از دموکرات‌ها محافظه‌کارتر هستند؟

شاید بگویید که طبیعت جمهوریخواه‌ها در آمریکا محافظه‌کارتر از طیف رقیبش هست و این که نیاز به تحلیل داده‌های این چنینی ندارد! ولی اگر از شما بپرسند که چقدر محافظه‌کارتر هستند، شما چه می‌گویید؟ شاخصی استاندارد برای تعیین میزان محافظه‌کارتر بودن آدم‌ها نسبت به هم وجود ندارد. ولی این نمودار به صورتی هوشمندانه شاخصی برای محافظه‌کاری در آمریکا تعریف کرده و جذابیت کار در همین نکته نهفته است. ضمنا نمودارهای بالا به خوبی توانستند روند قطبی شدن جامعه آمریکا را طی این بیست سال نمایش دهند. در مجموع این شیوه‌ی نمایش، به نظرم مناسب و جذاب است.

از این نمودار می‌توانیم در تحلیل رفتار مشتریان استفاده کنیم. مثل تحلیل رفتار مشتریان با رسم هیستوگرام سن خریداران بر حسب جنسیت. یا حتی طیفی از segmentهای مشتریان. محور افقی هم می‌توان یک شاخص پیوسته مثل مبلغ خرید یا میزان رضایت مندی و … باشد. تفاوتش با نمودار بالا در این خواهد بود که احتمالا شکل نمودارهای میزان فروش یک شرکت، میزان موفقیت آن شرکت را در پوشش اهدافش بر حسب هر segment مشتری نشان دهد.

یک نکته جالب دیگر، حرکت خط میانه در سه نمودار است. به نظر می‌رسد میانه‌ی داده‌های دموکرات‌ها در طول بیست سال اخیر تغییر نکرده است، ولی میانه‌ی جمهوریخواه‌‌ها به سمت راست حرکت کرده. آیا این نشان دهنده‌ی این است که جمهوری‌خواه‌ها محافظه‌کارتر شده‌اند؟ ظاهرا به سادگی از روی خط مدیان نمی‌توان اظهار نظر کرد. ولی می‌توان به صورت شهودی دید که میانگین هیستوگرام دموکرات‌ها به سمت چپ و جمهوری‌خواهان به سمت راست سوق پیدا کرده است. این یعنی، دموکرات‌ها لیبرال‌تر و جمهوری‌خواهان محافظه‌کارتر شدند. در گزارش، شکل زیر، همان نمودارهای بالا را با اطلاعات بیشتری نمایش داده است. طبعا از روی این شکل می‌توان اظهار نظرهای دقیق‌تری کرد و روند را مدل‌سازی نمود. یک بار به فرق میانه و میانگین در این نمودار فکر کنید.

Screenshots_2015-09-03-11-14-06