در دوره تورم، کدام قشر بیشتر آسیب می‌بیند؟

یکی از موضوعات پرچالش سیاستگذاران اقتصادی، انتخاب بین سیاستهای ضدتورمی و سیاستهای ضد رکود است. فارغ از پیچیدگی‌های این بحث، در این مطلب با نگاهی به موضوع تورم، می‌خواهیم به این سوال پاسخ دهیم که تورم به کدام دسته از مردم، بیشتر فشار وارد می‌کند؟

در نمودار زیر، شاخص قیمت مصرف‌کننده طی دوره‌ای ده ساله، به تفکیک دهک‌های مختلف رسم شده است. در این نمودار، هزینه‌های  مصرفی زندگی هر یک از دهک‌ها در سال ۱۳۸۱ معادل ۱۰۰ واحد فرض شده است. دیده می‌شود که در سال ۱۳۹۰ ، هزینه‌ی ثروتمندترین دهک به عدد ۳۰۸ رسیده و حدود سه برابر شده است. در مقابل، هزینه‌ی فقیرترین دهک جامعه به عدد ۴۴۴ رسید و حدودا ۴٫۴ براب شد. به عبارت دیگر به طور میانگین طی دهه ۸۰ شمسی، ثروتمندترین دهک جامعه، حدود ۱۳٫۳% تورم را در هر سال تجربه کرده است، در حالی که فقیرترین دهک جامعه به صورت میانگین حدود ۱۸% تورم در سال را در دوره مشابه تحمل کرده است.

25 poverty tax 1

نکته جالب توجه این است که شتاب تورم فقیرترین دهک جامعه، بیش از شتاب تورم در هزینه‌های مصرفی ثروتمندترین دهک جامعه است. از این رو با افزایش تورم، فاصله سری زمانی شاخص قیمتی دهک اول و دهم بیشتر می‌شود. این مسئله در نمودار زیر قابل مشاهده است.

25 poverty tax 2

تحلیل رگرسیون بین دو متغیر «نرخ تورم کل دهک‎ها» و «اختلاف نرخ تورم دهک اول و دهم» ، نیز این فرض را تأیید می‌کند که هرچه تورم کلی افزایش می‎یابد، اختلاف نرخ تورم دهک اول و دهم نیز بیشتر می‎شود. به بیانی دیگر می‌توان گفت که دهک اول در زمان افزایش تورم، از میانگین جامعه تورم بیشتری را تجربه می‌کند.

25 poverty tax 3

سیاستگذاران با اطلاع از آسیب‌پذیری بیشتر طبقات فرودست از تورم بایستی در هر بسته ضدرکود که احیانا ممکن است موجب تورم می‌شود، سیاست‌هایی را در جهت حمایت از این اقشار تدوین کنند. اما برای فهم اینکه بسته حمایتی شامل چه اقلامی باشد، بایستی هزینه سبد دهک‌های آسیب‌پذیر را به تفکیک نوع محصول بررسی و تحلیل کرد. در واقع شیب افزایش هزینه‌های خانوار مانند هزینه‌های درمانی، غذایی و … همان ضریب اولویت آن در تدوین بسته حمایتی از اقشار فرودست است.

* درسی برای رسم نمودار: از رسم نمودار ماکارونی اجتناب کنید.

در نمودار اول این پست، تورم کالاهای مصرفی مربوط به همه دهکهای جامعه رسم شده است. با این حال، موضوع بحث این پست در مورد اختلاف شاخص تورم بین دهک اول و دهک دهم بود. از این رو به جای نمایش دقیق روند تورم همه دهکها، رنگ خط روند دهکهای دوم تا نهم به صورت خاکستری کم رنگ نشان داده شد تا موجب شلوغی نمودار و گم شدن پیام اصلی آن نشود. اصطلاحا به نمودارهای خطی متعدد در یک قاب، نمودار اسپاگتی گفته می‌شود. چرا که مانند ماکارونی در هم پیچیده می‌شوند.

سفره ایرانی‌ها در ده سال اخیر چه تغییری کرده است؟ بخش دوم

در مطلب قبل نمودار مناسبی برای نمایش روند کوچک شدن سفره خانوار ایرانی، طی ده سال گذشته معرفی کردیم. البته، بررسی سفره خانوار ایرانی از لحاظ وزنی تحلیل جامعی به تحلیل‌گران نمی‌دهد و می‌توان متغیرهای دیگری را نیز وارد تحلیل کرد.

در گزارش بانک مرکزی در مورد هزینه خانوار، اندازه سفره ایرانی از نظر وزنی و ریالی مورد بررسی قرار گرفته است. در این مطلب می‌خواهیم نمودار مناسبی طراحی کنیم که روند تغییرات دو متغیر را به صورت هم زمان نمایش دهد. نمایش هر کدام از این متغیرها به صورت مستقل کار ساده‌ای است. اما نمایش هر دوی آنها با نمودار مساحت انباشته (Stacked Area) یا ستونی، امکان‌پذیر نیست. یک پیشنهاد استفاده از نمودار پراکندگی مانند شکل زیر است.

19 food habit 2- 1

نمودار دیگر پیشنهادی ما، نمایش بردار دو بعدی تغییرات دو متغیر مذکور است که در شکل زیر می‌بینید. این نمودارها نشان می دهند که هم‌زمان که اقلام موجود در سفره ایرانی طی ده سال گذشته پرهزینه‌تر شده، ولی از نظر اندازه کوچک‌تر شده است. به این معنا که مردم نتوانسته یا نخواسته‌اند سبد مصرفشان را با افزایش هزینه تطبیق داده و مقدار مصرف شیر، نان، ماهی و … را ثابت نگه دارند. برای دقت بیشتر در این مسئله، می‌توان این نمودار را به تفکیک دهک‌های مختلف نیز رسم نمود تا مشخص شود که وضعیت دهک‌های ضعیف‌تر چطور است.

19 food habit 2- 2

همانطور که دیده می‌شود، شیب هزینه‌ای بسیار زیادتر از شیب وزن است. یعنی سرعت افزایش هزینه از سرعت کاهش اندازه وزنی بیشتر بوده است. به عبارتی، شیب هر خط رسم شده، معادل حساسیت و وابستگی تغییر وزن هر قلم کالا در سفره، نسبت به تغییر قیمت آن می‌باشد. مثلا طبق شکل، در یک افزایش قیمت تقریبا مساوی از لحاظ درصدی، مصرف گوشت و لبنیات، بیشتر از مصرف روغن نباتی و نان کاهش یافته است. نمونه‌ای از توصیه‌ی برآمده از این نکته می‌تواند این باشد که سیاست‌گذار با توجه به کم بودن سرانه‌ی مصرف شیر در کشور، نسبت به افزایش قیمت شیر که باعث کاهش بیشتر سرانه‌ی مصرف و آسیب‌های بهداشتی بیشتر خصوصا در زنان و سالمندان خواهد شد حساسیت نشان دهد و به دنبال راهکاری برای این حل معضل باشد.

جدای از مسئله تحلیل و ارائه داده‌ها، متاسفانه ساختار گزارش بانک مرکزی ناسازگار و معیوب است. مثلا داده‌های وزن پنیر مصرفی خانوار در این گزارش موجود است، ولی داده‌های قیمتی آن موجود نیست. وزن تخم مرغ مصرفی ذکر شده، ولی هزینه تخم انواع پرندگان در بخش داده‌های قیمتی موجود است و مشخص نمی‌کند که چه بخشی از مصرف تخم پرندگان مربوط به تخم مرغ است. یا اینکه هزینه میوه‌های مصرفی ذکر شده، ولی آمار وزنی مصرف آن‌ها در این گزارش وجود ندارد. این ناسازگاری در گزارش، قدرت تحلیل را بسیار کاهش می‌دهد که بایستی اصلاح شود.

پی‌نوشت: دیتا پارتنرز را در شبکه‌های اجتماعی و موبایلی می توانید دنبال کنید: اینستاگرام و توییتر. همچنین اگر از خوراک‌خوان‌هایی نظیر اینو ریدر یا فیدلی استفاده می کنید، با افزودن آدرس وبسایت، ما را به طور منظم دنبال کنید. منتظر نظرات شما  هستیم 🙂

3- نموداری مناسب برای داده‌های تورم کالاهای مصرفی و صنعتی – بخش دوم

یکی از دوستانم بعد از خواندن پست مربوط به داده‌های تورم روستایی، به من پیشنهاد داد که نموداری رسم کنم تا اطلاعات بیشتری را نمایش بدهد. مثلا در نمودار قبلی، داده‌های واقعی مربوط به شاخص قیمت‌ها در ماههای خرداد و تیر را نشان بدهد و با هم مقایسه کند.

به نظر من، در رسم یک نمودار تنها «جنس» اطلاعاتی که قرار است نمایش داده شود، مهم نیست. مهم‌ترین سوال این است که چه «پیام»ی بایستی منتقل شود. زمانی که پیام اصلی مربوط به «مقادیر شاخص قیمت‌ها» با زمانی که «میزان رشد شاخص» است، نمودارهای مناسب متفاوت است. با این همه سعی کردم که در نمودار زیر هر دو پیام را نمایش دهم.

نمودار نقطه ای شاخص قیمت کالاهای روستایی (برای نمایش در اندازه بزرگ، بر روی عکس کلیک کنید)
نمودار نقطه ای شاخص قیمت کالاهای روستایی (برای نمایش در اندازه بزرگ، بر روی عکس کلیک کنید)

البته این نمودار به دلیل تعدد سطرها، کمی شلوغ شد. پیام مربوط به تورم هر دسته از کالاها به دلیل اینکه در کنار مقادیر واقعی شاخص قیمت‌ها نمایش داده شده، کمی کم‌فروغ‌تر شد. علتش هم این هست که میزان داده‌ای که مخاطب من نیاز داشت، بیشتر از نمودار قبلی هست. احتمالا نمودارهای زیباتری هم می‌توان رسم کرد.

قسمت اول این مطلب را از اینجا بخوانید.

1- نموداری مناسب برای داده‌های تورم کالاهای مصرفی و صنعتی

معمولا در تدوین گزارش های اقتصادی، ترجیح می‌دهیم که از نمودار به جای جدول استفاده کنیم. چرا که خواندن جدول نیاز به صرف انرژی بیشتری دارد و در عمل هم کمتر کسی حوصله دقت در جزئیات یک جدول را دارد؛ آن هم در یک گزارش اقتصادی در روزنامه یا سایت خبری.

جدول مجموعه‌ای از سطرها و ستون‌هایی است که تعدادی داده ی خام در آن نوشته شده است. در عمل هم خیلی از نمودارها تفاوت خاصی با جدول ندارند و صرفا همان داده‌های خام را نمایش می‌دهند. نمودار زیر، نمونه‌ای از نمودارهای جدولی هستند.

تورم کالا و خدمات مصرفی خانوارهای روستایی

(منبع +؛ نمونه دیگر +)

این نمودار چند اشکال دارد:

  • داده‌ها نظم و ترتیب معناداری ندارند. ظاهرا فقط از یک نظم سنتی موجود در گزارشهای رسمی تبعیت می‌کند.
  • از نمودار برای انقال واضح و حداکثری پیام استفاده نشده است. یکی از اساسی ترین تفاوت های نمودار و جدول، در قدرت انتقال پیام است. با انتخاب نمودار مناسب و سفارشی سازی آن، می توان یک یا چند پیام را به واضح ترین شکل ممکن به مخاطب رساند.
  • قرار دادن شاخص کل در کنار سایر شاخص‌ها، مناسب نیست. شاخص کل بایستی از سایر میله‌ها متمایز شود.
  • وجود محور عمودی درجه بندی‌شده و گریدلاین‌ها، اطلاعاتی را به بیننده اضافه نمی‌کند.
  • رنگ بندی نمودار، مناسب نیست. در واقع از رنگ‌آمیزی مناسب نمودار برای انتقال پیام استفاده‌ای نشده و عنصر رنگ بلااستفاده باقی ماند.
  • فونت و خطوط، شکستگی زیادی دارند. ضمن اینکه برخی عبارت به صورت مورب رسم شده که از جذابیت بصری کار کم می‌کند.

این نمودار را به شکل دیگری رسم کردم و سعی کردم که اشکالات بالا را رفع کنم:

نمودار میله ای تورمقسمت دوم این مطلب را از اینجا بخوانید.