نمودار سری زمانی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران

بانک مرکزی، نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ را منتشر کرد. این گزارش اطلاعات جامعی از ترکیب مواد مصرفی خانوار شهری طی ده سال گذشته ارائه می‌دهد. هرچند دو نمودار در این گزارش به کار رفته که امکان بهبود آن است (+).

یکی از سوالات مهمی که اقتصاددانان و جامعه‌شناسان به تحلیل آن علاقه‌مند هستند، روند تغییرات مصرف خانوار به تفکیک محصولات است. به طور مثال، آموزش چند درصد از بودجه خانوار را در سال ۱۳۸۳ تشکیل می‌داده و امروز به چه مقداری رسیده است؟

16 Family Consumption HES 1

در گزارش منتشر شده توسط بانک مرکزی از نمودار دایره‌ای برای نمایش ترکیب مصرف خانوار استفاده شده است. قبلا توضیح دادیم که چارتیست‌های حرفه‌ای علاقه‌ای به استفاده از نمودار دایره‌ای ندارند. چرا که نمودار دایره‌ای، نموداری خوانا و دقیق نیست.  ضمن اینکه مقایسه ترکیب مصرف سالهای مختلف با نمودار دایره‌ای بسیار سخت است. تصور کنید که دو نمودار دایره‌ای برای مقایسه جزئیات در کنار هم قرار گیرند. همانطور که سایت اقتصاد نیوز این کار را کرده است (+).

به جای نمودار دایره‌ای، پیشنهاد می‌شود که از نمودار مساحت  (Area Chart) استفاده شود. استفاده از نمودار مساحت چند مزیت دارد. اول اینکه امکان مقایسه روند کل ده سال اخیر در آن به سادگی فراهم است. دوم اینکه کمبودهای نمودار دایره‌ای در آن وجود ندارد. و در نهایت با قرار دادن برچسب‌های مناسب، امکان مقایسه عددی ترکیب سبد خانوار در سالهای ۸۳ و ۹۳ وجود دارد. ترکیب رنگهای نمودار نیز به گونه‌ای است که در چاپ سیاه و سفید نمودار، مشکل چندانی برای آن به وجود نمی‌آید.

16 Family Consumption HES 2

در گزارش بانک مرکزی از نمودارهای ستونی برای مقایسه مصرف خانوار در هر بخش استفاده شده است.

16 Family Consumption HES 3

نمودار بالا، از چند جهت قابل اصلاح است:

  • روند کل مصرف خانوار، به سختی تشخیص داده می‌شود
  • نسبت هر یک از محصولات به کل مصرف، به سختی تشخیص داده می‌شود.
  • محل قرار گرفتن برچسب داده‌ها، مناسب نیست.
  • اعداد و ارقام کلیدی، در نمودار مشخص نشده است و خواننده بایستی خود، بر روی نمودار تحلیل ارائه کند.

به جای نمودار بالا، می‌شد از نمودار مساحت استفاده کرد. در نمودار مساحت پیشنهادی زیر، به نوع نمایش اعداد، محل قرار گرفتن اعداد و نام سری زمانی توجه کنید.

16 Family Consumption HES 4

نمودار فوق چند ویژگی دارد:

  • هیچ عنصری به نمودار منتشره در گزارش بانک مرکزی کم یا زیاد نشد. ضمن اینکه همانند آن گزارش، این نمودار نیز مناسب پرینت کاغذی A4 به صورت افقی (Landscape) است.
  • اعداد از حالت خام خارج شده و بر حسب میلیون نوشته شدند تا تعداد ارقام در نمودار کاهش یابد. مثلا ۱۰۹۹۰۱۷۳۱ ریال به ۱۰۹٫۹ میلیون ریال تبدیل شد.
  • خوانش عناصر کم اهمیت‌تر مانند دخانیات، ارتباطات، رستوران و هتل کمی سخت است و بهتر است که از نمودار حذف و در قالب عبارت «سایر» تجمیع شوند. چرا که محققین برای بررسی بیشتر می‌توانند به جدول مراجعه کنند. در این صورت نمودار به شکل زیر تبدیل خواهد شد.
  • می‌توان نماگر رشد را به نمودار بالا اضافه کرد به این معنی که مصرف خانوار در طی ده سال گذشته به طور متوسط هر سال چقدر رشد داشته است.

سعی شده است که در نمودار پیشنهادی زیر، نکات فوق رعایت شود:

16 Family Consumption HES 5

اگر پیشنهاد دیگری برای ارایه‌ی داده‌های بودجه خانوار دارید با ما در میان بگذارید.

3- نموداری مناسب برای داده‌های تورم کالاهای مصرفی و صنعتی – بخش دوم

یکی از دوستانم بعد از خواندن پست مربوط به داده‌های تورم روستایی، به من پیشنهاد داد که نموداری رسم کنم تا اطلاعات بیشتری را نمایش بدهد. مثلا در نمودار قبلی، داده‌های واقعی مربوط به شاخص قیمت‌ها در ماههای خرداد و تیر را نشان بدهد و با هم مقایسه کند.

به نظر من، در رسم یک نمودار تنها «جنس» اطلاعاتی که قرار است نمایش داده شود، مهم نیست. مهم‌ترین سوال این است که چه «پیام»ی بایستی منتقل شود. زمانی که پیام اصلی مربوط به «مقادیر شاخص قیمت‌ها» با زمانی که «میزان رشد شاخص» است، نمودارهای مناسب متفاوت است. با این همه سعی کردم که در نمودار زیر هر دو پیام را نمایش دهم.

نمودار نقطه ای شاخص قیمت کالاهای روستایی (برای نمایش در اندازه بزرگ، بر روی عکس کلیک کنید)
نمودار نقطه ای شاخص قیمت کالاهای روستایی (برای نمایش در اندازه بزرگ، بر روی عکس کلیک کنید)

البته این نمودار به دلیل تعدد سطرها، کمی شلوغ شد. پیام مربوط به تورم هر دسته از کالاها به دلیل اینکه در کنار مقادیر واقعی شاخص قیمت‌ها نمایش داده شده، کمی کم‌فروغ‌تر شد. علتش هم این هست که میزان داده‌ای که مخاطب من نیاز داشت، بیشتر از نمودار قبلی هست. احتمالا نمودارهای زیباتری هم می‌توان رسم کرد.

قسمت اول این مطلب را از اینجا بخوانید.