در دوره تورم، کدام قشر بیشتر آسیب می‌بیند؟

یکی از موضوعات پرچالش سیاستگذاران اقتصادی، انتخاب بین سیاستهای ضدتورمی و سیاستهای ضد رکود است. فارغ از پیچیدگی‌های این بحث، در این مطلب با نگاهی به موضوع تورم، می‌خواهیم به این سوال پاسخ دهیم که تورم به کدام دسته از مردم، بیشتر فشار وارد می‌کند؟

در نمودار زیر، شاخص قیمت مصرف‌کننده طی دوره‌ای ده ساله، به تفکیک دهک‌های مختلف رسم شده است. در این نمودار، هزینه‌های  مصرفی زندگی هر یک از دهک‌ها در سال ۱۳۸۱ معادل ۱۰۰ واحد فرض شده است. دیده می‌شود که در سال ۱۳۹۰ ، هزینه‌ی ثروتمندترین دهک به عدد ۳۰۸ رسیده و حدود سه برابر شده است. در مقابل، هزینه‌ی فقیرترین دهک جامعه به عدد ۴۴۴ رسید و حدودا ۴٫۴ براب شد. به عبارت دیگر به طور میانگین طی دهه ۸۰ شمسی، ثروتمندترین دهک جامعه، حدود ۱۳٫۳% تورم را در هر سال تجربه کرده است، در حالی که فقیرترین دهک جامعه به صورت میانگین حدود ۱۸% تورم در سال را در دوره مشابه تحمل کرده است.

25 poverty tax 1

نکته جالب توجه این است که شتاب تورم فقیرترین دهک جامعه، بیش از شتاب تورم در هزینه‌های مصرفی ثروتمندترین دهک جامعه است. از این رو با افزایش تورم، فاصله سری زمانی شاخص قیمتی دهک اول و دهم بیشتر می‌شود. این مسئله در نمودار زیر قابل مشاهده است.

25 poverty tax 2

تحلیل رگرسیون بین دو متغیر «نرخ تورم کل دهک‎ها» و «اختلاف نرخ تورم دهک اول و دهم» ، نیز این فرض را تأیید می‌کند که هرچه تورم کلی افزایش می‎یابد، اختلاف نرخ تورم دهک اول و دهم نیز بیشتر می‎شود. به بیانی دیگر می‌توان گفت که دهک اول در زمان افزایش تورم، از میانگین جامعه تورم بیشتری را تجربه می‌کند.

25 poverty tax 3

سیاستگذاران با اطلاع از آسیب‌پذیری بیشتر طبقات فرودست از تورم بایستی در هر بسته ضدرکود که احیانا ممکن است موجب تورم می‌شود، سیاست‌هایی را در جهت حمایت از این اقشار تدوین کنند. اما برای فهم اینکه بسته حمایتی شامل چه اقلامی باشد، بایستی هزینه سبد دهک‌های آسیب‌پذیر را به تفکیک نوع محصول بررسی و تحلیل کرد. در واقع شیب افزایش هزینه‌های خانوار مانند هزینه‌های درمانی، غذایی و … همان ضریب اولویت آن در تدوین بسته حمایتی از اقشار فرودست است.

* درسی برای رسم نمودار: از رسم نمودار ماکارونی اجتناب کنید.

در نمودار اول این پست، تورم کالاهای مصرفی مربوط به همه دهکهای جامعه رسم شده است. با این حال، موضوع بحث این پست در مورد اختلاف شاخص تورم بین دهک اول و دهک دهم بود. از این رو به جای نمایش دقیق روند تورم همه دهکها، رنگ خط روند دهکهای دوم تا نهم به صورت خاکستری کم رنگ نشان داده شد تا موجب شلوغی نمودار و گم شدن پیام اصلی آن نشود. اصطلاحا به نمودارهای خطی متعدد در یک قاب، نمودار اسپاگتی گفته می‌شود. چرا که مانند ماکارونی در هم پیچیده می‌شوند.

سفره ایرانی‌ها در ده سال اخیر چه تغییری کرده است؟ بخش دوم

در مطلب قبل نمودار مناسبی برای نمایش روند کوچک شدن سفره خانوار ایرانی، طی ده سال گذشته معرفی کردیم. البته، بررسی سفره خانوار ایرانی از لحاظ وزنی تحلیل جامعی به تحلیل‌گران نمی‌دهد و می‌توان متغیرهای دیگری را نیز وارد تحلیل کرد.

در گزارش بانک مرکزی در مورد هزینه خانوار، اندازه سفره ایرانی از نظر وزنی و ریالی مورد بررسی قرار گرفته است. در این مطلب می‌خواهیم نمودار مناسبی طراحی کنیم که روند تغییرات دو متغیر را به صورت هم زمان نمایش دهد. نمایش هر کدام از این متغیرها به صورت مستقل کار ساده‌ای است. اما نمایش هر دوی آنها با نمودار مساحت انباشته (Stacked Area) یا ستونی، امکان‌پذیر نیست. یک پیشنهاد استفاده از نمودار پراکندگی مانند شکل زیر است.

19 food habit 2- 1

نمودار دیگر پیشنهادی ما، نمایش بردار دو بعدی تغییرات دو متغیر مذکور است که در شکل زیر می‌بینید. این نمودارها نشان می دهند که هم‌زمان که اقلام موجود در سفره ایرانی طی ده سال گذشته پرهزینه‌تر شده، ولی از نظر اندازه کوچک‌تر شده است. به این معنا که مردم نتوانسته یا نخواسته‌اند سبد مصرفشان را با افزایش هزینه تطبیق داده و مقدار مصرف شیر، نان، ماهی و … را ثابت نگه دارند. برای دقت بیشتر در این مسئله، می‌توان این نمودار را به تفکیک دهک‌های مختلف نیز رسم نمود تا مشخص شود که وضعیت دهک‌های ضعیف‌تر چطور است.

19 food habit 2- 2

همانطور که دیده می‌شود، شیب هزینه‌ای بسیار زیادتر از شیب وزن است. یعنی سرعت افزایش هزینه از سرعت کاهش اندازه وزنی بیشتر بوده است. به عبارتی، شیب هر خط رسم شده، معادل حساسیت و وابستگی تغییر وزن هر قلم کالا در سفره، نسبت به تغییر قیمت آن می‌باشد. مثلا طبق شکل، در یک افزایش قیمت تقریبا مساوی از لحاظ درصدی، مصرف گوشت و لبنیات، بیشتر از مصرف روغن نباتی و نان کاهش یافته است. نمونه‌ای از توصیه‌ی برآمده از این نکته می‌تواند این باشد که سیاست‌گذار با توجه به کم بودن سرانه‌ی مصرف شیر در کشور، نسبت به افزایش قیمت شیر که باعث کاهش بیشتر سرانه‌ی مصرف و آسیب‌های بهداشتی بیشتر خصوصا در زنان و سالمندان خواهد شد حساسیت نشان دهد و به دنبال راهکاری برای این حل معضل باشد.

جدای از مسئله تحلیل و ارائه داده‌ها، متاسفانه ساختار گزارش بانک مرکزی ناسازگار و معیوب است. مثلا داده‌های وزن پنیر مصرفی خانوار در این گزارش موجود است، ولی داده‌های قیمتی آن موجود نیست. وزن تخم مرغ مصرفی ذکر شده، ولی هزینه تخم انواع پرندگان در بخش داده‌های قیمتی موجود است و مشخص نمی‌کند که چه بخشی از مصرف تخم پرندگان مربوط به تخم مرغ است. یا اینکه هزینه میوه‌های مصرفی ذکر شده، ولی آمار وزنی مصرف آن‌ها در این گزارش وجود ندارد. این ناسازگاری در گزارش، قدرت تحلیل را بسیار کاهش می‌دهد که بایستی اصلاح شود.

پی‌نوشت: دیتا پارتنرز را در شبکه‌های اجتماعی و موبایلی می توانید دنبال کنید: اینستاگرام و توییتر. همچنین اگر از خوراک‌خوان‌هایی نظیر اینو ریدر یا فیدلی استفاده می کنید، با افزودن آدرس وبسایت، ما را به طور منظم دنبال کنید. منتظر نظرات شما  هستیم 🙂

سفره ایرانی‌ها در ده سال اخیر چه تغییری کرده است؟ بخش اول

در یکی از مطالب گذشته، نمودارهای گزارش نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ که توسط بانک مرکزی منتشر شد را بررسی کردیم. در ادامه آن گزارش، یکی از سایت‌های اقتصادی مطلبی در مورد تحلیل سفره خانوار ایرانی منتشر کرده است. در این مطلب یک نمودار در مورد میزان تغییر مصرف هر یک از اقلام خوراکی طی ۱۰ سال اخیر ارائه شده است.

18 Food Habit 1

منبع: اقتصادنیوز

می‌توان با در نظر گرفتن عناصر زیر، نمودار غنی‌تر و جذاب‌تری رسم کرد:

  • میزان مصرف طی ده سال گذشته چه تغییری کرده است؟
  • هزینه هر یک از اقلام در سبد مصرف خانوار در ده سال گذشته چه تغییری کرده است؟

در نمودار بالا، تنها تفاضل مصرف هر یک از اقلام در سال ۱۳۹۳ و ۱۳۸۴ به صورت نمودار ستونی نمایش داده شده است. می‌توان از نمودار Stacked Area برای نمایش روند کاهش مصرف هر یک از اقلام استفاده کرد. همچنین برای بررسی روند هزینه‌ای هر یک از اقلام نیز می‌توان از همان نمودار استفاده کرد. به این مطلب در پست قبل اشاره شده است (+).

در این مطلب، نموداری اصلاح شده با کمک اکسل ارائه می‌شود که از نظر بصری و تحلیلی، جذاب‌تر و کارآمدتر از نمودار اقتصادنیوز است. در مقام مقایسه، کدام یک را بیشتر می‌پسندید؟

18 Food Habit 2

نمودار فوق تنها از لحاظ وزنی، تغییر شیوه مصرف در سفره‌های ایرانی را بررسی کرده است. اگر بخواهیم هم از لحاظ وزنی و هم از لحاظ هزینه‌ای، این سفره را طی ده سال گذشته مقایسه کنیم، چه نموداری را پیشنهاد می‌دهید؟

پی‌نوشت: دیتا پارتنرز را در شبکه‌های اجتماعی و موبایلی می توانید دنبال کنید: اینستاگرام و توییتر. همچنین اگر از خوراک‌خوان‌هایی نظیر اینو ریدر یا فیدلی استفاده می کنید، با افزودن آدرس وبسایت، ما را به طور منظم دنبال کنید. منتظر نظرات شما  هستیم 🙂

نمودار سری زمانی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران

بانک مرکزی، نتایج بررسی بودجه خانوار در مناطق شهری ایران در سال ۱۳۹۳ را منتشر کرد. این گزارش اطلاعات جامعی از ترکیب مواد مصرفی خانوار شهری طی ده سال گذشته ارائه می‌دهد. هرچند دو نمودار در این گزارش به کار رفته که امکان بهبود آن است (+).

یکی از سوالات مهمی که اقتصاددانان و جامعه‌شناسان به تحلیل آن علاقه‌مند هستند، روند تغییرات مصرف خانوار به تفکیک محصولات است. به طور مثال، آموزش چند درصد از بودجه خانوار را در سال ۱۳۸۳ تشکیل می‌داده و امروز به چه مقداری رسیده است؟

16 Family Consumption HES 1

در گزارش منتشر شده توسط بانک مرکزی از نمودار دایره‌ای برای نمایش ترکیب مصرف خانوار استفاده شده است. قبلا توضیح دادیم که چارتیست‌های حرفه‌ای علاقه‌ای به استفاده از نمودار دایره‌ای ندارند. چرا که نمودار دایره‌ای، نموداری خوانا و دقیق نیست.  ضمن اینکه مقایسه ترکیب مصرف سالهای مختلف با نمودار دایره‌ای بسیار سخت است. تصور کنید که دو نمودار دایره‌ای برای مقایسه جزئیات در کنار هم قرار گیرند. همانطور که سایت اقتصاد نیوز این کار را کرده است (+).

به جای نمودار دایره‌ای، پیشنهاد می‌شود که از نمودار مساحت  (Area Chart) استفاده شود. استفاده از نمودار مساحت چند مزیت دارد. اول اینکه امکان مقایسه روند کل ده سال اخیر در آن به سادگی فراهم است. دوم اینکه کمبودهای نمودار دایره‌ای در آن وجود ندارد. و در نهایت با قرار دادن برچسب‌های مناسب، امکان مقایسه عددی ترکیب سبد خانوار در سالهای ۸۳ و ۹۳ وجود دارد. ترکیب رنگهای نمودار نیز به گونه‌ای است که در چاپ سیاه و سفید نمودار، مشکل چندانی برای آن به وجود نمی‌آید.

16 Family Consumption HES 2

در گزارش بانک مرکزی از نمودارهای ستونی برای مقایسه مصرف خانوار در هر بخش استفاده شده است.

16 Family Consumption HES 3

نمودار بالا، از چند جهت قابل اصلاح است:

  • روند کل مصرف خانوار، به سختی تشخیص داده می‌شود
  • نسبت هر یک از محصولات به کل مصرف، به سختی تشخیص داده می‌شود.
  • محل قرار گرفتن برچسب داده‌ها، مناسب نیست.
  • اعداد و ارقام کلیدی، در نمودار مشخص نشده است و خواننده بایستی خود، بر روی نمودار تحلیل ارائه کند.

به جای نمودار بالا، می‌شد از نمودار مساحت استفاده کرد. در نمودار مساحت پیشنهادی زیر، به نوع نمایش اعداد، محل قرار گرفتن اعداد و نام سری زمانی توجه کنید.

16 Family Consumption HES 4

نمودار فوق چند ویژگی دارد:

  • هیچ عنصری به نمودار منتشره در گزارش بانک مرکزی کم یا زیاد نشد. ضمن اینکه همانند آن گزارش، این نمودار نیز مناسب پرینت کاغذی A4 به صورت افقی (Landscape) است.
  • اعداد از حالت خام خارج شده و بر حسب میلیون نوشته شدند تا تعداد ارقام در نمودار کاهش یابد. مثلا ۱۰۹۹۰۱۷۳۱ ریال به ۱۰۹٫۹ میلیون ریال تبدیل شد.
  • خوانش عناصر کم اهمیت‌تر مانند دخانیات، ارتباطات، رستوران و هتل کمی سخت است و بهتر است که از نمودار حذف و در قالب عبارت «سایر» تجمیع شوند. چرا که محققین برای بررسی بیشتر می‌توانند به جدول مراجعه کنند. در این صورت نمودار به شکل زیر تبدیل خواهد شد.
  • می‌توان نماگر رشد را به نمودار بالا اضافه کرد به این معنی که مصرف خانوار در طی ده سال گذشته به طور متوسط هر سال چقدر رشد داشته است.

سعی شده است که در نمودار پیشنهادی زیر، نکات فوق رعایت شود:

16 Family Consumption HES 5

اگر پیشنهاد دیگری برای ارایه‌ی داده‌های بودجه خانوار دارید با ما در میان بگذارید.

روش تحلیل مولفه‌های اصلی برای شناسایی عوامل مهم شکل‌دهنده رفتار مشتریان و خوشه‌بندی آن‌ها

در مطلب خوشه‌بندی مشتریان بر اساس ویژگی‌های رفتاری، در مورد اهمیت خوشه‌بندی رفتاری، مثالی از صنعت محصولات غذایی ارگانیک ارائه شد. در این مطلب برای روشن شدن مفهوم تحلیل مولفه‌های اصلی، فرآیند اجرایی خوشه‌بندی در آن مثال کاربردی، تشریح می‌شود.

۱- تعریف مسأله

در ابتدا پرسشی ساده مطرح شد: مولفه‌ها و عوامل اصلی تشکیل‌دهنده‌ی رفتار کسانی که مشتری محصولات ارگانیک هستند، چیست؟ مثلا آیا آنها لزوما دارای بیماری‌های خاصی هستند و از این رو ترجیح می‌دهند از محصولات ارگانیک استفاده کنند؟ اگر جواب مثبت باشد، تاکتیک‌های بازاریابی و تبلیغات برای این محصولات نیز بر اساس همین عامل طراحی می‌شود.

۲- تدوین پرسشنامه

سه دسته مفهومی از متغیرها (سوالات/ شاخص‌ها) به شرح زیر تعریف شد:

  • متغیرهای مربوط به سبک زندگی
  • متغیرهای مربوط به نگرش محیط زیستی
  • متغیرهای مربوط به نگرش به محصولات ارگانیک

برای هر دسته از متغیرها، دسته‌ای از سوالات تعریف شد که پاسخ‌دهندگان به هر کدام از آنها بین ۱ (کاملا مخالف) تا ۷ (کاملا موافق)، پاسخ می‌دهند.

۲-۱- متغیرهای سبک زندگی

  • کنترل نمک: من رژیم غذایی کم نمکی را دنبال می‌کنم.
  • گیاهخواری: من گیاهخوار هستم.
  • ورزش منظم: من به صورت منظم ورزش می‌کنم.
  • غذاهای فرآوری شده: من از غذاهای فرآوری شده استفاده نمی‌کنم.
  • مصرف زیاد میوه: من معمولا از میوه و سبزیجات به صورت مداوم استفاده می‌کنم.
  • مصرف مقتصدانه گوشت: من به ندرت گوشت قرمز می‌خورم.
  • غذا با افزودنی‌های مجاز: من از خوردن خوراکی‌های دارای افزودنی اجتناب می‌کنم.
  • چکاپ منظم سلامتی: من به صورت منظم، برای چکاپ به پزشک مراجعه می‌کنم.
  • کنترل استرس: من سعی می‌کنم استرس زیادی نداشته باشم.
  • زندگی منظم: من سعی می‌کنم زندگی‌ام طبق قاعده و اصول باشد.
  • تعادل کار و زندگی: من سعی می‌کنم بین کار و زندگی شخصی، تعادل ایجاد کنم.

۲-۲- متغیرهای نگرش محیط زیستی

  • آثار مخرب توسعه: مسیر فعلی توسعه موجب از بین رفتن محیط زیست خواهد شد [پس بایستی محصولات ارگانیک تولید کرد].
  • محصولات بازیافتی: من ترجیح می‌دهم تا از محصولات بازیافتی استفاده کنم.
  • فعالیتهای بازیافت: من زباله‌های خود را در سطل‌های مخصوص تفکیک می‌کنم.
  • آسیب به محیط زیست: در صورتی که کاری انجام ندهیم، تخریب محیط زیست غیرقابل جبران است.
  • حفظ محیط زیست: من کارهایی را برای حفظ محیط زیست انجام می‌دهم.

۲-۳- متغیرهای نگرش به محصولات ارگانیک

  • مزایای سلامتی: محصولات ارگانیک، سالم‌ترند.
  • کیفیت: محصولات ارگانیک، از کیفیت بالاتری برخوردار هستند.
  • تقلب: در محصولات ارگانیک، تقلب نمی‌شود.
  • طعم: محصولات ارگانیک، خوشمزه هستند.
  • ارزیدن: خرید محصولات ارگانیک به جای میوه‌جات معمولی، می‌ارزد.
  • قیمت: محصولات ارگانیک، گران‌تر هستند.
  • جذابیت: محصولات ارگانیک، جذاب‌تر هستند.
  • اثرات مخرب: محصولات ارگانیک دارای اثرات مخرب نیستند.
  • مد:  محصولات ارگانیک، مد روز هستند.

۳- تحلیل مولفه‌های اصلی

وقتی تعداد شاخص‌ها زیاد باشد، از تحلیل مولفه‌های اصلی (PCA: Principle Component Analysis) برای کاهش بُعد استفاده می‌شود.

۳-۱- نتایج تحلیل مولفه‌های اصلی بر روی متغیرهای سبک زندگی

در جدول زیر، ۱۱ شاخص (سوال) مربوط به زندگی، تبدیل به ۳ عامل شد. طبیعی است که بررسی ۳ عامل بسیار راحت‌تر از بررسی چندین شاخص به صورت همزمان است.

15 Customer Segmentation PCA 1

جدول نتایج تحلیل مولفه‌های اصلی برای مصرف‌کنندگان محصولات ارگانیک در شهرهای ناوارا و مادرید

به عنوان نمونه، عامل اول را مرور می‌کنیم عامل اول عبارت است از:

15 Customer Segmentation PCA 2 formula

15 Customer Segmentation PCA 3

این عامل ترکیبی خطی از متغیرهای سبک زندگی است. همانطور که دیده می‌شود، ضریب غذاهای بدون افزودنی ، غذاهای فرآوری نشده، مصرف زیاد میوه و مصرف مقتصدانه گوشت در آن، به گونه‌ای معنی‌دار بیشتر از سایر متغیرها است. از این رو می‌توان عامل اول را به عنوان مولفه  گرایش به مصرف غذاهای طبیعی تفسیر کرد. عامل‌های دوم و سوم نیز به همین شیوه تحلیل می‌شوند.

۴- خوشه‌بندی

با استفاده از یکی از روش‌های خوشه‌بندی، داده‌های پرسشنامه‌ها سه عامل مذکور، خوشه‌بندی شدند. پس از خوشه‌بندی به روش استاندارد، داده‌ها به سه دسته تقسیم شدند. برای هر یک از دسته‌ها با توجه به ویژگی‌های آنان، تفسیر مناسبی ارائه شد. به طور مثال، دسته‌ای که به مصرف غذاهای طبیعی و ایجاد تعادل در زندگی شخصی و کار گرایش داشته و در عین حال، مشکلاتی در بهداشت و درمان ندارند، مشتریان محتمل محصولات ارگانیک هستند.

12 - CUSTOMER SEGMENTATION

نتایج خوشه‌بندی به شرح جدول بالا است. همانطور که دیده می‌شود، خوشه‌بندی کلاسیک بر اساس ویژگی‌های دموگرافی توان نمایش جهت‌گیری رفتاری هر بخش از مشتریان را ندارد. حتی ممکن است در یک طبقه‌ی اجتماعی، رفتارهای متعددی را دید که مارکترها بایستی به آن دقت داشته باشند.

آنچه خواندید کاربردی از روش تحلیل مولفه‌های اصلی، در حوزه‌ بازاریابی جهت تعیین مهم‌ترین مولفه‌های رفتاری مشتریان و بخش‌بندی آن‌ها و تعیین بخش‌های هدف جهت تدوین استراتژی بازاریابی بود. در قسمت اول بدون وارد شدن به جزئیات، تنها به نتایج و دلالت‌های مدیریتی نتایج این روش پرداختیم و در این قسمت با تفصیل بیشتری، روش را شرح دادیم.

روش تحلیل مولفه‌های اصلی زیرمجموعه‌ی حوزه‌ای وسیع به نام «آمار چندمتغیره» است. کاربرد این روش تنها به بخش‌بندی مشتریان محدود نمی شود. بلکه در حوزه‌های دیگری نظیر تحلیل کلان‌داده (BIG DATA)، مدیریت و محاسبه ریسک مالی و اقتصادی، مدیریت سبد سهام و معاملات،  پیش‌بینی سری زمانی قیمت سهام و عرضه و تقاضای بازارها نیز کابرد دارد.

منبع:

Gil, J. ‘Market Segmentation and Willingness To Pay For Organic Products In Spain’. The International Food and Agribusiness Management Review 3.2 (2000): 207-226